چهار دغدغه شرعی شدن عملیات نظام بانكی از دیدگاه عضو محترم شورای فقهی بانك مركزی توسط خبرگزاری ایبنا تحت عناوین زیر مطرح گشته است:

1) توجه طرفین به ماهیت عقود بانكی و واقعی بودن معاملات بانكی

2) ارتباط منطقی بین نرخ سود و نرخ تورم

3) مساله وجه التزام یا جریمه دیركرد در نظام بانكی و تفاوت دیدگاه شورای نگهبان با برخی از فقها

4) حلال شدن دستمزد كارمندان نظام بانكی در گرو درآمدهای حلال اینگونه فعالیتها

كه خوانندگان گرامی مشروح این گزارش را می توانند در اینجا بخوانند.

اما در سطح كلان چهار انتظار اساسی از نظام بانكی در ایران وجود دارد:

1) انطباق با قوانین و ضوابط شرعی

2) كارآمدی

3) انطباق با استانداردهای بین المللی

4) پشتیبانی از بخش واقعی و مولد اقتصاد

صرفنظر از نوع ارتباط و شرایط تحقق این انتظارات توسط نظام بانكی، یك مساله/مشكل/بحران به نظر می رسد كه ام الامراض نظام پولی، بانكی، اقتصادی و حتی اجتماعی است كه آن نیز نحوه استفاده ناصحیح از درآمدهای منابع طبیعی مانند نفت توسط دولت در اقتصاد است. یكی از اثرات مخرب آن در نظام پولی و نحوه انتشار پول در اقتصاد است با این توضیح كه تا زمانی كه حجم پول توسط بانك مركزی بر مبنای درآمدهای نفتی و افزایش دارایی های خارجی آن بانك افزوده می شود ، اقتصاد دچار تورم های دوره ای شدید و ركود پس از آن (به علت اتخاذ سیاست انقباضی توسط دولت برای كاهش تورم)  مواجه خواهد بود. منشاء تورم حداقل در ایران علاوه بر عوامل طبیعی عرضه و تقاضا در بخش واقعی اقتصاد ناشی از نظام پولی غلط و نشر بی رویه پول بوده كه كاری غیر شرعی، غیر منطقی و غیر متعارف بوده كه با تجربه سایر كشورهای توسعه یافته و در حال توسعه نیز همخوانی ندارد.

بانك ها به عنوان واسطه انتقال پول در حالتی كه نظام پولی غلطی حاكم است با انتقال چنین پول مساله داری هم خود آسیب می بینند و هم سایر بخشهای اقتصادی مولد دچار بحران می شوند.

وقتی پول خود دچار اشكال باشد و باعث ایجاد تورم و افزایش نرخها شود اعمال فشار زیاد برای شرعی كردن دریافت و پرداخت این سودها اثر زیادی ندارد. این مساله مانند زمانی است كه یك نمازگزار تمام ضوابط واجب و مستحب نماز را بجای آورد اما جزئی از لباس و یا مكان غصبی باشد، كه در چنین حالتی نماز باطل خواهد بود.

نظام بانكی نیز هرچقدر هم كه سعی نماید خود را با ضوابط شرعی انطباق دهد (كه باید هم انطباق دهد) به علت نشر بی رویه پول در اقتصاد كه به تولید و تلاش عوامل اقتصادی ارتباط ندارد و بلكه بر اساس تبدیل منابع ارزی نفتی دولت به ریال افروده می گردد ، با ناكامی مواجه شده و نه تنها انطباقی با شرع نخواهدی یافت بلكه كارایی خود و توان حمایت از تولید واقعی را نیز از دست داده و خود نیز دچار بحران می گردد.

نظام پولی مانند دستگاه تولید خون در بدن بوده و نظام بانكی مانند دستگاه گردش خون می باشد. هرچند خون برای تداوم و بقای حیات بدن لازم است اما تزریق بیش از نیاز آن باعث مرگ خواهد شد. در نظام پولی نیز افزایش حجم پول بر مبنای تبدیل منابع ارزی حاصل از صادرات نفت به ریال، می تواند منجر به مرگ اقتصاد گردد. پول واسطه انتقال ارزشها است و آن پولی می تواند از بخش تولید حمایت نماید كه ارزشهای همان بخش را منتقل نماید. تبدیل منابع ارزی نفتی به ریال پولی را تولید می كند كه حاوی ارزش های تولیدكه توسط نیروی كار و ایده های خلاق ایجاد شده باشند، نیست. بنابراین چنین پولی برای اقتصاد مضر است. منابع نفتی شاید فقط برای ورود كالاهای سرمایه ای مفید باشند اما قطعاً نباید مبنای انتشار پول باشند.

توجه كنیم كه امروزه هرچند در كتابهای اقتصاد، پول بدون پشتوانه معرفی شده كه انتشار آن بر عهده قضاوتهای عینی و ذهنی هیاتی در بانكهای مركزی كشورها نهاده شده است (دلایل آن در این وبگاه بحث شده است) كه مورد انتقاد نیز هست (1) اما اندیشمندان اثر گذاری مانند آقای آلن گرین اسپن (مقدترین رئیس بانك فدرال رزرو ایالات متحده آمریكا) معتقد هستند: «آن دسته از بانک‌های مرکزی که کار‌کرد مناسبی دارند، در بسیاری موارد می‌کوشند که آنچه خود استاندارد طلا (پول به پشتوانه طلا) به بار می‌آورد را باز‌تولید کنند.»(2)

اقتصاد‌دانان بانک فدرال رزرو (بانك مركزی ایالات متحده) در تحقیقی که چند دهه از تاریخ نمونه‌ای بزرگ از کشور‌های مختلف را در‌بر‌می‌گیرد، به این نتیجه رسیده‌اند که تحت استاندارد‌های بدون پشتوانه، «رشد پول و تورم» نسبت به حالتی که استاندارد‌های طلا و نقره بر‌قرارند، بیشتر است. همچنین استاندارد طلا کاهش زیان‌بار قیمت‌ها را در پی نمی‌آورد.(مباحث بیشتر در این وبگاه آمده است.) (3)

همچنین امام صادق (ع) از پدر خود امام باقر علیه السلام  در پاسخ به سؤال از درهم ها و دینارها نقل فرمودند : این ها خاتم هاى خدا در زمین اویند. خداوند آنها را براى مصلحت (تمشیت امور)آفریدگانش قرار داده است و با این درهم و دینارهاست كه امور و كسب و كار آنها رو به راه مى شود.(4)

تجربه كشور نروژ نیز  كه درآمدهای نفتی خود را از منابع بانك مركزی جدا نموده تا ثبات پول ملی خود (كرون ) راحفظ نماید نیز جالب توجه است. (5)

به نظر می رسد فقها و اعضای محترم شورای فقهی بانك مركزی باید ابتدا تمركز خود را بر خود پول و ماهیت آن در اقتصاد ایران قرار دهند و اشكالات آن بر مبنای شرع، عرف، و تجربه سایر كشورها را استخراج نمایند. بدون وجود نظام پولی صحیح كه بر مبنای تولید واقعی در اقتصاد حركت نماید نمی توان انتظار زیادی از نظام بانكی، نظام اقتصادی و یا حتی نظام اجتماعی داشت!!!

اگر اقتصاد ایران از بروز تورم های ناشی از نشر بی رویه پول نجات یابد آنگاه راه برای اجرای صحیح عقود اسلامی، افزایش كارایی بانكها، انطباق با استانداردهای بین المللی به ویژه مدیریت ریسك و در نهایت حمایت از تولید ملی هموارتر خواهد شد.

اقتصاد ایران بیشتر دچار سرطان تولید پول است كه نظام بانكی را نیز درگیر كرده و آسیبهای آن به سایر صنایع نیز منتقل می شود. همانگونه كه اگر در بدن خون دچار سرطان گردد كه قلب را نیز در گیر نموده و با درمان خون، قلب نیز سالم می گردد ، در نظام اقتصادی ایران نیز با درمان پول، نظام بانكی نیز به شرایط سالمی خواهد رسید كه بسیار بهتر منطبق با شرع و انتظارات فقها بوده، كارایی بالاتر و انطباق بیشتری با استانداردهای بین المللی داشته و نهایتا می تواند در خدمت بخش مولد اقتصاد باشد.

درمان باید اول از نظام پولی و جدایی ارتباط نشر پول با درآمدهای طبیعی آغاز شود.

پی نوشتها:


(1)

http://donya-e-eqtesad.com/news/642834/

 http://www.cato.org/publications/briefing-paper/is-gold-standard-still-gold-standard-among-monetary-systems

(2) مصاحبه آقای آلن گرین اسپن

http://youtube.com/watch?v=ZjMQG3qUFKo

(3) 

Arthur J. Rolnick and Warren E. Weber, “Money, Inflation, and Output under Fiat and Commodity Standards,” Journal of Political Economy 105 (December 1997):p 1317

http://gold-standard.procon.org/sourcefiles/money_inflation_output_fiat_commodity_rolnick.pdf

(4) محمدی ری شهری ، میزان الحكمه، جلد 11 صفحه 156

http://lib.eshia.ir/27307/11/156

(5)

http://donya-e-eqtesad.com/news/770804/